BADANIE OSTROŚCI WZROKU

1. Badanie ostrości do dali

Badanie ostrości wzroku jest badaniem subiektywnym i jego wyniki zależą od współpracy badającego z pacjentem. Badanie nie wymaga specjalnego przygotowania, ale zależy od stanu psychicznego pacjenta, dlatego dobrze jest, aby pacjent był wypoczęty i odpowiednio skupiony w trakcie badania. Często pacjenta trzeba zachęcić by zechciał odczytywać znaki nie tylko te, które widzi wyraźnie, ale także te, które rozpoznaje z trudem. Badanie ostrości wzroku do dali służy ocenie zdolności rozdzielczej wzroku, czyli postrzegania dwóch punktów położonych w bezpośredniej bliskości, jako oddzielnych punktów. W ujęciu anatomicznym warunkiem tego jest pobudzenie w siatkówce dwóch elementów światłoczułych (czopków), między którymi znajduje się jeden niepobudzony czopek. Średnica jednego czopka wynosi 0,0046 mm. Dwie linie przeprowadzone z dwóch pobudzonych czopków z punktem węzłowym będącym środkiem układu optycznego oka, tworzą kąt o wielkości około 1 minuty kątowej. Wartość ta stała się podstawą zasady pozwalającej zmierzyć ostrość wzroku i jest zarazem miarą ostrości wzroku.

Zasadniczo badanie przeprowadza się dla każdego oka oddzielnie, najpierw prawego, a później lewego oka. W przypadku pacjenta, który ma niedowidzenie w prawym oku i z którym jest trudno porozumieć się (małe dziecko, niedorozwój) kolejność badania można zmienić by nauczyć pacjenta współpracy w czasie badania lepszego oka. Po wykonaniu badania każdego oka można sprawdzić ostrość w obu oczach razem. Brak poprawy ostrości w czasie badania ostrości w obu oczach razem sugeruje ograniczenie widzenia obuocznego lub błąd w czasie badania każdego oka oddzielnie

Tablice do badania ostrości są wykonywane, jako czarne znaki na białym tle. Tablice powinny być dobrze oświetlone ok. 300 lx. Optotypy mogą być naniesione na białym kartonie (co bardzo ułatwia ich przenoszenie i przybliżenie ich do pacjenta gdy ma trudności z rozpoznaniem w odległości standardowej), można wykorzystywać tablice podświetlone od tyłu lub wyświetlać za pomocą rzutnika ale najłatwiej wyświetlać je na monitorze gdyż można łatwo zmieniać zestawy znaków.

2. Optotypy

Badanie ostrości wzroku przeprowadza się najczęściej na tablicach Snellena (rys. 1) na których umieszczono znaki o różnej wielkości zwanych optotypami (np. cyfry, litery lub, dla dzieci i osób nieumiejących czytać, rysunki). Optotypy o jednakowej wielkości ułożone są tym samym rzędzie. W każdym kolejnym rzędzie wielkość zmniejsza się. Przy każdym rzędzie podana jest też odległość, z jakiej pojedyncze elementy optotypów są widoczne pod kątem 1 minuty a całe znaki mają wielkość 5 minut kątowych.

Badanie ostrości wzroku i badanie refrakcji wykonuje się z użyciem tych samych tablic z optotypami. Są to jednak zupełnie inne badania: badanie ostrości ma określić zdolność rozpoznawania przedmiotów (bez korekcji i z korekcją), a badanie refrakcji powinno określić potrzebną korekcję. Badanie ostrości wzroku można przeprowadzić w pomieszczeniach ok. 5 metrowych a nawet przy użyciu lustra o połowę mniejszych. Przy badaniu refrakcji z odległości 5 m popełniamy błąd 0,2 dptr wywołany akomodacją i aż 0,4 dprt w pomieszczeniu 2,5 m, gdzie pacjent obok lustra z optotypami widzi ścianę i inne przedmioty z 2,5 m. Badanie ostrości powinno być wykonywane w ściśle określonych warunkach oświetleniowych by można porównać zmiany ostrości przeprowadzone przez inne osoby i w innych gabinetach.

Rys. 1. Tablice Snellena

Ostrość wzroku zapisuje się wpostaci ułamka. W liczniku wpisuje się odległość, z jakiej badany odczytuje optotypy. Przyjęto w krajach anglosaskich przeprowadzać badanie z 20 stóp tj. około 6 m a w Polsce z 5 m. W mianowniku wpisuje się wartość widniejącą przy ostatnim prawidłowo rozpoznanym przez pacjenta rzędzie optotypów. Jest to odległość, z jakiej elementy optotypów widziane są pod kątem 1 minuty, albo – inaczej – odległość, z jakiej badany powinien je rozpoznać, jeśli ma pełną ostrość wzroku. Jeśli pacjent prawidłowo rozpoznaje optotypy z ostatniego, najniższego rzędu, to jego ostrość wzroku wynosi 5/5 lub w zapisie dziesiętnym 1,0. Jeśli rozpoznaje tylko optotyp w pierwszym, najwyższym rzędzie na tablicy, to jego ostrość wzroku wynosi 5/50, a w zapisie dziesiętnym 0,1. Jeżeli pacjent rozpoznaje 60% znaków w rzędzie to można uznać ten rząd jako miarę jego ostrości.

Rys. 2. Konstrukcja znaku Snellena

W przypadku małej ostrości wzroku, kiedy pacjent nie jest w stanie rozpoznać nawet najwyżej położonych optotypów, należy, metr po metrze, zmniejszać odległość pacjenta od tablicy. Jeśli na przykład pacjent zaczyna prawidłowo rozpoznawać największe optotypy z odległości 2 m, to jego ostrość wzroku wynosi 2/50, a w zapisie dziesiętnym 0,04. Gdy to nie pomaga można pokazywać pacjentowi dłoń i prosić o podanie liczby pokazywanych placów (zapisuje się to skrótem lp z 30 cm – liczenie palców z 30 cm). Jeśli pacjent nie potrafi policzyć palców, to bada się postrzeganie ruchów ręki (skrót rrpo – ruchy ręki przed okiem). Jeśli badany ma jeszcze gorszą ostrość wzroku, to za pomocą silnej latarki należy zbadać poczucie światła (skrót – pś). W końcu może się zdarzyć, że w badanym oku nie ma nawet poczucia światła, co zapisuje się skrótem bpś (oznacza to całkowitą ślepotę).

Istnieją również inne, alternatywne testy (np. test LogMAR, test z literą E, pierścienie Landholta, test Sheridana Gardinera), ale nie są one w Polsce powszechnie stosowane.

Rys. 3 Tablica z hakami Snellena z wyróżnianiem jednego znaku

Rys. 4. Tablice ETDRS

Testy, w których pokazywane są pojedyncze optotypy, są bardziej przydatne przy badaniu pacjentów z niedowidzeniem, u których obserwuje się zjawisko natłoku (ang. crowding). Polega na nakładaniu się położonych blisko siebie obiektów. Pacjenci z niedowidzeniem widzą lepiej, jeśli pokazuje im się testy z pojedynczymi optotypami, a nie testy z wieloma optotypami w rzędzie, jak na tablicach Snellena. Wyniki uzyskiwane w badaniach z zastosowaniem różnych tablic są zbliżone, ale nie są równoważne.

Uwaga: Wysokość czcionki w punktach występująca w programach komputerowych nie odpowiada wymaganej wysokości znaków z powodu określenia wysokości czcionki razem z dolnymi i górnymi "ogonkami" (np Ś i y).

Do bliży wysokość jest trudna do określenia z uwagi że czytany tekst ma litery duże{D}, duże z ogonkami {Ą Ś} małe{m} wysokie {k} i niskie z ogonkami {ą y}

3. Test Sheridan-Gardiner

Test Sheridan Gardiner jest testem ostrości wzroku zaprojektowany dla dzieci zbyt młodych, aby być w stanie podjąć badania testem Snellena, bo nie znają są one dostatecznie liter alfabetu, aby móc wiarygodnie je rozpoznać. Test Sheridan Gardiner składa się z zestawu kart, z których każda oznaczona jest jedną literą o określonej wielkości. Karty są pokazywane dziecku pojedynczo z odległości (w Europie zazwyczaj z 5 metrów).

W przeciwieństwie do testu Snellena, (w którym oczekuje się, że osoba przeczyta na głos rozpoznany znak), dziecko jest wyposażone w kartę identyfikacyjną przedstawiający zbiór znaków, w tym ten, pokazany mu na karcie z 5 metrów. Dziecko jest proszone o identyfikację pojedynczej litery z karty, wskazując go w zbiorze na karcie identyfikacyjnej przed sobą - a więc nie musi znać i móc powiedzieć nazwy liter alfabetu. Sheridan Gardiner testowy jest polecany dla dzieci w wieku od 2 do 7 lat.

Rys. 5. Badająca pokazuje pojedyncze znaki a dziecko wskazuje, który znak rozpoznaje